Ảnh hưởng của tôn giáo và các trường phái tư tưởng đối với nền chính trị

        Trong lịch sử văn minh nhân loại, tôn giáo – tư tưởng có vai trò, vị trí lớn. Ở khắp nơi trên thế giới, tôn giáo  - tư tưởng có những đóng góp to lớn vào giá trị văn hóa nhân loại và sự tiến bộ của loài người cả ở khía cạnh vật thể và phi vật thể. Về chính trị, tôn giáo – tư tưởng là một lực lượng, một sức mạnh to lớn. Lịch sử đã chứng minh rằng, tổ chức tôn giáo và chức sắc cao cấp thường nắm một phần quyền lực nhà nước, chi phối quyền lực nhà nước. Sự nương tựa nhau và đấu tranh với nhau giữa nhà nước và tôn giáo đã kéo dài hàng trăm năm.

        Tôn giáo là một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của con người. Đây cũng là một vấn đề lớn đã được nghiên cứu và bàn luận rất nhiều. Các nhà thần học cho rằng: “Tôn giáo là mối liên hệ giữa thần thánh và con người”; Một số nhà tâm lý học lại coi: "Tôn giáo là sự sáng tạo của mỗi cá nhân trong nỗi cô đơn của mình, tôn giáo là sự việc của cô đơn, nếu anh chưa từng có cô đơn thì anh chưa bao giờ có tôn giáo". Còn theo góc độ khoa học pháp lí, tại Khoản 1 và 5 Điều 2 Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 thì định nghĩa tôn giáo là: “Tôn giáo là niềm tin của con người tồn tại với hệ thống quan niệm và hoạt động bao gồm đối tượng tôn thờ, giáo lý, giáo luật, lễ nghi và tổ chức”.

        Ở nên văn minh nhân loại, điển hình nhất phải nhắc đến các nền tôn giáo ở phương Đông. Các nhà khoa học đã chỉ ra rằng, tất cả các tôn giáo lớn nhất của nhân loại đều có nguồn gốc từ Châu Á. Điển hình nhất là Phật giáo, Ki tô giáo, Hồi giáo và Ấn Độ giáo (đạo Hin-đu). 

        Tôn giáo đã thúc đẩy tiến bộ tinh thần, đem lại những giá trị văn minh, tạo nên những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể. Nhưng không thể phủ nhận rằng, tôn giáo cũng có bản chất tư duy và lợi ích của mình, kể cả về tham vọng chính trị. Tôn giáo – tư tưởng sẽ có tính chính trị khi các nhà cầm quyền lấy tư tưởng của tôn giáo làm đường lối cho mình.

        Đối tượng của tôn giáo là con người, đối tượng của chính trị cũng là con người. Trong khi chính trị dùng quyền hành quân sự thì tôn giáo dùng những quyền hành về tinh thần và tình cảm; trong khi chính trị dùng phương tiện quản lí xã hội là pháp luật thì tôn giáo dùng những phương tiện đạo đức. Một bên là pháp trị, một bên là đức trị. Tùy vào từng thời kỳ khác nhau mà vị thế của tôn giáo và chính trị khác nhau. Ở Trung Quốc thời cổ trung đại, các triều đại như nhà Hán, Đường, Tống rất sùng đạo phật và tư tưởng của Nho gia. Từ Vua xuống đến nhân dân đều rất tôn thờ phập pháp. Vì vậy ở thời kỳ này, nền chính trị Trung Hoa chủ yếu là dùng đức trị. Vua là thiên tử; quan lại, quý tộc là bậc đại phu. “Quân tử là gió, tiểu nhân như cỏ, gió thổi chiều nào thì cỏ nghiêng chiều ấy” ý nói rằng các bậc quý tộc, đại phu làm gương sáng cho nhân dân, dùng tài đức của mình để cảm hóa, quản lí nhân dân. Ở Triều đại nhà Tống, hệ thống Nho giáo đã xuất hiện nhiều lỗ hổng, vì vậy các nhà Nho thời kỳ này đã dùng những tư tưởng của Phật pháp để bổ sung cho tư tưởng của Nho gia (bởi vì cả Phật pháp lẫn Nho gia đều có tư tưởng đức trị nên dễ dàng hòa hợp, bổ sung cho nhau). Tại đất nước Việt nam, vào thời đại nhà Lý - Trần, Phật giáo cũng được các vị vua, quan lại tôn sùng, được coi là quốc giáo. Chùa chiền mọc lên khắp nơi, không nơi nào là không có một ngôi chùa để thờ Phật. Thậm chí, các đại sư điển hình là sư Vạn Hạnh (người giúp Lý Công Uẩn lên ngôi Vua) đã được tham gia bàn chính sự với nhà vua.

        Ở phương Tây, tôn giáo (cụ thể là đạo Kito) có sức ảnh hưởng cực kì lớn, bao trùm toàn bộ mọi vấn đề ở các nước phương Tây. Lịch sử đã cho ta thấy, từ xa xưa, các vị Vua, Hoàng Đế của nhiều quốc gia ở phương Tây khi lên ngôi đều phải được đích thân giáo hoàng (người đứng đầu của kito giáo) đội chiếc vương miện lên đầu. Vua (biểu tượng quyền lực tối cao) cũng phải quỳ dưới chân giáo hoàng (biểu tượng của tôn giáo, đại diện cho chúa trời). 

Có thể thấy rằng, tôn giáo đã góp phần tạo nên bộ máy chính trị và chi phối hầu hết mọi vấn đề ở các nước phương Tây. Đạo thiên chúa cho rằng, vạn vật trên thế gian này là của chúa trời tạo nên, tất cả đều phải phục tùng thiên chúa. Kinh thánh chép rằng, chúa trời đã tạo nên người nam và người nữ đầu tiên, ban cho họ sự sống “Hãy sanh sản thêm nhiều, làm cho đầy dẫy đất, hãy làm cho đất phục tùng, hãy quản trị loài cá dưới biển, loài chim trên trời, cùng các vật sống hành động trên mặt đất”. Như vậy có thể thấy theo quan niệm của Thiên Chúa giáo thì Đức Chúa Trời có phép thuật và quyền hạn vô cực. Ngài đã tạo nên trời đất và vạn vật trên vũ trụ này nên con người phải phục tùng ngài hoặc người đại diện của ngài. 

        Có những thời kỳ tôn giáo đã kìm hãm sự tiến bộ của xã hội, đi ngược lại giá trị nhân đạo của con người. Những tư tưởng, phát kiến về khoa học mà đi ngược lại với lí luận của thần học thường bị coi thường, thậm chí tôn giáo đã bài trừ khoa học ra khỏi hệ thống lí luận. Chúng ta có thể thấy rõ trong lịch sử các nhà khoa học tiến bộ, đi trước thời đại điển hình như nhà thiên văn học, toán học Galile. Ông đã nghiên cứu và cho rằng Trái đất quay xung quanh mặt trời (Điều này đã đi ngược lại với triết học tôn giáo) và ông đã phải đối mặt trước giáo hội vì bị buộc tội ủng hộ học thuyết này. Không những có sức ảnh hưởng tới thời cổ trung đại của các nhà nước trên thế giới, mà những tôn giáo – tư tưởng cũng có sự ảnh hưởng nhất định tới thời đại ngày nay.

        Từ khi nhà nước tư bản xuất hiện, thực hiện nguyên tắc Nhà nước pháp quyền, nhà nước phải và chỉ tuân theo những nguyên lý của pháp luật đời sống. Mặc dù tôn giáo bị gạt khỏi sinh hoạt nhà nước, bị hạn chế tối đa việc tham gia vào chính trị nhưng những tư tưởng, trường phái vẫn còn sức ảnh hưởng đối với chính trị. Các tư tưởng như Nho gia, Pháp gia vẫn còn sức ảnh hưởng đến chính trị ở thời đại ngày nay. Các nhà lãnh đạo vẫn phải đủ đức, đủ tài ( Đức trị) để làm gương cho nhân dân, nhưng cũng phải thực hiện, tôn trọng nguyên tắc Nhà nước pháp quyền, đề cao pháp luật (Pháp trị). Song sẽ là sai lầm khi nghĩ tôn giáo đã “rút lui” hoàn toàn khỏi chính trị. Ở nhiều nơi, nhất là những nơi tôn giáo đã từng là thế lực chính trị, các chức sắc tôn giáo khó có thể quên đi thời “vàng son”. Cũng có lúc, tổ chức tôn giáo bị cuốn vào “vòng quay” của chính trị, bị lợi dụng hoặc buộc phải tự bảo vệ các lợi ích của mình và bảo vệ các tín đồ của mình. 

Sự kiện đồng bào Phật giáo miền Nam phản kháng chế độ Ngô Đình Diệm vào những năm 1960 vì chế độ này có tính độc tài, có thái độ không công bằng với các tôn giáo chính là điển hình của việc này.

          Dù đang ở thế kỷ 21, khoa học, xã hội, dân trí đã phát triển cao nhưng không thể phủ nhận rằng tôn giáo – tư tưởng vẫn có sự ảnh hưởng nhất định đến chính trị - xã hội.  Các Nhà nước trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng cần hạn chế tối đa sự tham gia vào chính trị của các tôn giáo để đảm bảo nguyên tắc Nhà nước pháp quyền được thực hiện triệt để. Vì vậy, các văn bản, điều lệ pháp luật về tôn giáo đã được xây dựng; Nhà nước coi tổ chức tôn giáo như một tổ chức xã hội dân sự; coi chức sắc, tín đồ tôn giáo cũng như là một công dân bình thường trong xã hội, có những quyền và nghĩa vụ như bao công dân khác.

        

Anh Tắc Kè - Hà Nội, ngày 11 - 4 - 2022