Cảm xúc tức giận, ưu điểm, hạn chế và cách kiểm soát
Cảm xúc đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần và tác động mạnh mẽ đến hiệu quả công việc, học tập, khả năng sáng tạo của con người. Cuộc sống muôn hình vạn trạng, có rất nhiều tình huống dẫn đến hàng loạt cảm xúc nảy sinh. Chúng ta có lúc vui, buồn, chán nản, tức giận, xấu hổ,... Khi cảm xúc xuất hiện, những hành vi, thái độ sẽ phát sinh ngay tức thì. Trong rất nhiều các trạng thái cảm xúc, tinh thần của con người thì cảm xúc tức giận là trạng thái cảm xúc chi phối rất mãnh liệt đến suy nghĩ, hành vi của chúng ta.
Mọi người trên thế giới này chắc hẳn đều đã từng trải qua cảm giác bực tức, nổi cáu. Theo nghiên cứu của nhiều nhà tâm lý học, sự tức giận là một trạng thái hết sức bình thường, đôi khi nó còn lành mạnh; nhưng cũng không ít những trường hợp mà sự giận dữ đem lại nhiều bất lợi, phiền toái cho chính bản thân chúng ta.Theo Từ điểm Tâm lý học của
Vũ Dũng thì: “Cảm xúc là sự phản ánh tâm lý về mặt ý nghĩa sống động của các
hiện tượng và hoàn cảnh, tức mối quan hệ giữa các thuộc tính khách quan của
chúng với nhu cầu của chủ thể, dưới hình thức những rung động trực tiếp”[1]
Còn theo tác giả Nguyễn Khắc
Viện và Bác sĩ Lê Văn Luyện thì nhận định: “Cảm xúc là phản ứng rung chuyển của
con người trước một kích động vật chất hoặc một sự việc, gồm hai mặt: Những
phản ứng sinh lý do thần kinh thực vật, như tim đập nhanh, toát mồ hôi, nội
tiết tăng hay giảm, co bắp co thắt, hoặc run rẩy, rối loạn tiêu hóa; Phản ứng
tâm lý, qua những thái độ, lời nói, hành vi và cảm giác dễ chịu, khó chịu, vui
sướng, buồn khổ có tính bộc phát, chủ thể kiềm chế khó khăn.”[2]
Tức giận là xúc cảm dữ dội, mãnh liệt
nhất trong các loại xúc cảm. Người xưa có cách nói: “Thất phu tức giận, máu bắn
năm bước, Thiên Tử tức giận, máu chảy thành sông”, có thể thấy cảm xúc này một
khi phát sinh thì rất dễ gây nên sự mất kiểm soát về tâm lý, sinh lý, hành vi của
con người, tạo nên hậu quả khó lường trước được.
Nhiều nhà khoa học trên thế giới và Việt Nam đã nghiên cứu về vấn đề tức giận trong tâm lý, sinh lý, hành vi của con người. Mỗi nghiên cứu lại có một cách nhìn riêng, một điểm riêng khác nhau. Theo tiến sĩ Charles Spielberger – nhà tâm lý học chuyên nghiên cứu về sự giận dữ cho rằng: “Giận dữ là một trạng thái cảm xúc biến đổi theo cường độ từ việc hơi khó chịu cho đến cảm giác điên tiết, phẫn nộ”. Cũng như những cảm xúc khác của con người, giận dữ cũng có những phản ứng riêng như nhịp tim đập nhanh, hormone adrenaline và noradrenaline cũng tăng lên nhanh chóng.
Trong đời sống của con người, khó có
thể tránh được những tình huống khiến chúng ta tức giận. Có rất nhiều nguyên nhân
khiến chúng ta nổi cáu, các nhà khoa học đã nghiên cứu xúc cảm tức giận xảy ra
do một số nguyên nhân sau:
- Đau đớn: khi chúng ta bị đau đớn bởi một điều gì đó, chúng ta sẽ dễ tức giận và ứng với nguyên nhân gây đau. Ví dụ khi chúng ta bị một người đi trên đường va phải và xô ngã, khiến cho quần áo bị bẩn và bị trầy xước chân tay, tâm lý của nhiều người bị xô ngã sẽ nổi cáu trước hành vi của người đó.
-
Sự không thoải mái về điều gì đó cũng làm chúng ta tức giận. Không thoải mái với
cảm giác bên trong như đói, mệt, nóng, lạnh,... dễ khiến chúng ta nổi nóng bất
cứ khi nào. Điển hình là vào những ngày hè nắng nóng gần 40 độ, thời tiết rất
khó chịu, chỉ cần một sự tác động rất nhỏ không hài lòng chúng ta cũng dễ khiến
chúng ta nổi nóng.
-
Bị lừa dối hoặc đau khổ một cách không công bằng cũng là nguyên nhân gây nên giận
dữ. Ngoài ra, khi chúng ta bị xúc phạm, đe dọa thì khả năng cơn giận dữ sẽ xảy
ra.
-
Nỗi buồn, mặc cảm sâu sắc trong tâm lý cũng là nguyên nhân của sự tức giận.
Tức giận là một trạng thái
đặc biệt, nó không chỉ là tâm lý trong não của con người, mà còn kéo theo cả những
“hiệu ứng” cơ học trên cơ thể. Tức giận thường làm giảm khả năng kiểm soát tâm
lý, hành vi của con người, làm cho chủ thể có khuynh hướng phản ứng qua các
biểu hiện bên ngoài và các hành động, nhằm tạo ra sự tác động để nguyên nhân
gây ra cơn giận không xảy ra nữa[3].
Xúc cảm giận dữ tác động đến toàn bộ cơ thể như sau:
- Hoocmon adrenalin: liên quan đến những đặc trưng cảm
xúc mạnh làm cho gan giải phóng giải phóng dự trữ đường vào trong máu và những
thay đổi sinh hóa khiến máu đông nhanh hơn. Áp lực máu tăng, máu trong mạch
nhanh hơn và không khí qua phổi nhiều hơn. Đồng tử giãn khiến máu vào phổi
nhiều hơn. Mồ hôi vã ra khắp người nhất là gang bàn tay. Nhiệt độ ngoài da có
thể tăng lên nhiều độ.
- Hoocmon no-adrenalin: làm co mạnh ngoại vi, khiến máu dồn
về các bộ phận khác. Tác dụng này còn giúp ngăn ngừa mất máu nếu chẳng may bị
thương chảy máu[4].
Khi giận dữ, đuôi lông mày
sẽ cong xuống dưới đồng thời nhíu lại, mí mắt trên mở ra, mí mắt dưới co lại, cảm
giác lồi rõ – đây cũng chính là cái nhìn giận dữ mà chúng ta thấy trên những người
đang nổi cáu. Má căng chặt, cánh mũi nở to để thở, phẫn nỗ quá dữ dội
sẽ khiến da trên sống mũi sẽ nhăn lại.
Môi mím chặt, cằm hơi nhếch lên, môi dưới hơi bĩu ra, khóe miệng hạ xuống.
Khi phẫn nộ quá dữ dội, môi trên có thể mở ra, lộ hàm răng cảnh báo. Còn khi sự
tức giận đạt cảnh giới cao nhất, người tức giận sẽ căm thù đối phương, lúc đó sẽ
xuất hiện trạng thái “nghiến răng nghiến lợi”, bàn tay nắm chặt. Những biểu hiện
trên chỉ là dấu hiệu chung của người đang tức giận, khi xem xét một người đang
tức giận, ta còn phải tùy thuộc vào nguyên nhân khiến người đó giận, những biểu
hiện đó ít hay nhiều, giận dỗi hay phẫn nộ,...
Khi nhắc đến sự tức giận,
chúng ta thường nhìn nhận tức giận như là một loại cảm xúc tiêu cực, không giúp
ích gì cho con người. Chẳng hạn như khi giận, con người dễ mất kiểm soát “Giận
mất khôn” dẫn đến hành vi nguy hiểm cho bản thân và người khác. Quả thật tức giận
gây cho con người không ít cái hại:
Tức giận gây tổn hại
cho tim
Tổn thương nguy hiểm nhất khi túc giận đó là gây ảnh hưởng xấu
tới sức khỏe tim mạch. Nhiều nghiên cứu cho thấy, trong vòng hai giờ đồng hồ từ
khi cơn giận bùng phát, nguy
cơ gây nên một cơn đau tim có thể tăng gấp hai lần. Lượng huyết dịch về tim khi
tức giận sẽ chuyển rất nhiều lên não và phần mặt (mặt đỏ, nóng), do đó, lượng
huyết dịch cần thiết cho vận hành của tim sẽ giảm đi. Đây là nguyên nhân gây ra
hiện tượng thiếu oxy lên tim, làm cho tim co bóp không còn nhịp nhàng như bình
thường nữa, có thể gián tiếp dẫn đến bệnh mạch vành hoặc bệnh cơ tim.
Tức giận gây tổn thương
cho gan
Khi ta nóng giận, cơ thể chúng ta sẽ sản sinh ra chất catecholamine
– một loại nột tiết tố làm tăng nhịp tim, huyết áp, giảm lượng máu lưu thông,
cùng với ảnh hưởng từ hệ thần kinh trung ương, khi đó, lượng đường huyết trong
cơ thể sẽ tăng lên rất cao, từ đó axit béo, độc tố gây hại cho gan và huyết
dịch cũng không ngừng được tăng lên.
Tức giận khiến não
nhanh lão hóa
Khi tức giận, não sẽ phải chịu rất nhiều áp lực từ lượng
huyết dịch ngày càng đổ rất nhiều về đây, điều này khiến cho lượng huyết dịch
trong não tỉ lệ nghịch với lượng oxy cần thiết, gây hại cho não.
Tức giận cũng khiến hệ thống miễn dịch bị tổn thương
Khi tức giận cơ thể cũng
sẽ tiết ra chất cortisol, nếu không kiềm chế được cơn tức giận, cơ thể sẽ liên
tục tạo ra chất này và tích tụ trong một thời gian dài, gây ra vết thương cho
hệ thống miễn dịch của bạn, khi đó sức đề kháng đối với các loại bệnh tật sẽ
giảm đi, cơ thể sẽ yếu hơn, dẫn đến tăng nguy cơ nhiễm trùng và thậm chí cả ung
thư.
Không chỉ là những tác hại
về mặt sức khỏe, tức giận còn có nhiều hạn chế trong đời sống, công việc,...
Khi ta tức giận một điều gì đó, kiến chúng ta dễ mất kiểm soát hành vi, gây ra
nhiều hậu quả khó lường như gây gổ với người khác, nói những lời thô tục, làm tổn
thương những người xung quanh “giận cá chém thớt”,... Không ít vụ việc chỉ là một
va chạm nhỏ khi tham gia giao thông, không ai kiềm chế cơn giận của mình mà dẫn
đến cả một cuộc ẩu đả, đánh nhau gây thương tích nặng. Hoặc khi ta có một khối lượng
công việc lớn, bị sếp chèn ép ở công ty, ta lại mang “cục giận” về nhà trút lên
đầu người thân, khiến cho gia đình lúc nào cũng căng thẳng, buồn bã.
Tuy nhiên, nhìn nhận một cách khách quan, xúc cảm giận dữ nảy sinh trong một số trường hợp, tình huống cũng giúp con người thể hiện sự phản kháng, tự bảo vệ bản thân trước sự công kích, đe dọa từ người khác. Nhiều trường hợp, chúng ta cần bày tỏ cảm xúc tức giận cho một đối tượng nào đó để đối tượng đó biết họ đã làm gì sai khiến chúng ta nổi giận.
Xúc cảm có một vai trò đặc biệt trong
cuộc sống của chúng ta, làm chủ được cảm xúc sẽ giúp chúng ta đạt được mục đích
của chúng ta, làm cho tâm hồn thoải mái, thuận lợi trong công việc, khiến cho mọi
thứ xung quanh tốt đẹp hơn. TS Lê Thẩm Dương đã phát hành một cuốn sách với tựa
đề “Cảm xúc là kẻ thù số một của thành công”. Trong buổi họp báo trước khi phát
hành cuốn sách đó, TS Lê Thẩm Dương đã phát biểu một câu nói: “Kiềm chế là sức
mạnh, sức mạnh là kìềm chế”. Khi biết kìm chế cảm xúc, chúng ta sẽ dễ thành công
hơn, dễ hoàn thành công việc hơn. Nhất là cảm xúc tức giận, một khi đã bùng phát
thì nó sẽ khiến mọi việc, mọi mối quan hệ đi đến bờ vực sụp đổ. Để kìm chế, kiểm
soát xúc cảm tức giận, các nhà nghiên cứu tâm lý đã đưa ra các giải pháp sau:
+ Không suy nghĩ đến đối tượng khiến mình
tức giận, vì càng nghĩ đến sẽ càng khiến chúng ta nổi cáu hơn. Hãy gạt bỏ mọi hình
ảnh, mọi suy nghĩ đến đối tượng đó ra khỏi đầu và suy nghĩ đến những việc tích
cực. Hãy để cho bộ não của chúng ta được nghỉ ngơi trong một khoảng thời gian
ngắn. Có thể là 5 -10 phút thư giãn đầu óc, gạt bỏ suy nghĩ tiêu cực trong đầu.
+ Tập một vài động tác yoga hoặc erobik,
hít thở thật sâu, nghe một vài bản nhạc yêu thích để “hạ hỏa” cơn nóng giận.
+ Xem xét một cách khách quan về nguyên
nhân khiến chúng ta tức giận. Khi tức giận, nhận thức không còn được chính xác
nữa. Từ đó có thể dẫn đến những lời nói hay hành động sai lầm. Nếu cảm thấy câu
chuyện hay vụ việc sắp làm ta tức giận, hãy rời khỏi câu chuyện hoặc tránh xa vụ
việc đó, bình tĩnh để đánh giá một cách khách quan nhất, tránh một hậu quả tồi
tệ.
+ Tìm hiểu nguyên nhân gây ra sự tức giận và tìm cách giải quyết triệt để, chỉ có vậy mới giải quyết được “tận gốc” cơn tức giận.
[1] Trần
Thanh Hùng (2005), khóa luận tốt nghiệp “Khảo sát mức độ biểu hiện trí tuệ cảm
xúc của các giáo viên mầm non ở Tp. HCM”, tr.28
[2] Trần Thanh Hùng (2005), khóa luận tốt nghiệp “Khảo sát mức độ biểu hiện trí tuệ cảm xúc của các giáo viên mầm non ở Tp. HCM”, tr.30
Nhận xét
Đăng nhận xét