Vai trò các loại nguồn của pháp luật Việt Nam

        Pháp luật của đa số các nhà nước trên thế giới trong tất cả các giai đoạn phát triển của chúng đều có một số nguồn hình thức cơ bản là tập quán pháp, án lệ và văn bản quy phạm pháp luật. Ngoài ra, còn có thể có các nguồn khác tuỳ theo quy định của mỗi nước trong mỗi giai đoạn phát triển của nó. Hiện nay ở Việt Nam cũng có nhiều loại nguồn của pháp luật khác nhau, chúng ta cần biết rõ vị trí, vai trò của từng loại nguồn của pháp luật để hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả của nó. Sau đây là vị trí, vai trò của một số loại nguồn cơ bản của pháp luật Việt Nam hiện nay.

        1.     Tập quán pháp 

       Tập quán pháp là những quy tắc xử sự xuất phát từ những thói quen, những quy tắc ứng xử từ lâu đời, đã ngấm sâu vào tiềm thức của nhân dân và được nhân dân tự giác tuân thủ nên nó có một số vai trò như sau:

       Thứ nhất, tập quán pháp có vai trò bổ sung cho pháp luật trong những điều kiện nhất định. Sự đan xen giữa các cộng đồng cư trú như hiện nay tạo nên sự đa dạng về văn hóa, nhiều quan hệ xã hội, hiện tượng xã hội phức tạp mà pháp luật chưa thể giải quyết được. Trong khi đó mỗi dân tộc đã tồn tại trong cộng đồng của mình một hệ thống tập quán đã được đúc kết, sàng lọc qua nhiều thế hệ, đã được kiểm nghiệm qua thực tiễn sẽ điều chỉnh được các quan hệ xã hội trong nội bộ dân tộc đó và sẽ bổa sung các quy định còn thiếu của pháp luật, đáp ứng được như cầu khách quan trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội nảy sinh.

      Thứ hai, tập quán pháp có khả năng thay thế sự điều chỉnh của pháp luật trong những phạm vi nhất định và ở một số lĩnh vực quan hệ xã hội nhất định. Pháp luật có tính thống nhất trong phạm vi cả một quốc gia và phản ánh được trình độ phát triển chung của xã hội. Song, trình độ phát triển của từng vùng, từng địa phương lại khác nhau do đó không phải lúc nào, ở đâu pháp luật cũng thâm nhập được vào cuộc sống và phát huy hết tác dụng điều chỉnh. Trong điều kiện đó tập quán pháp sẽ đóng vai trò quan trọng và chủ yếu trong quá trình điều chỉnh các quan hệ xã hội cụ thể.

       Thứ ba, áp dụng tập quán pháp góp phần làm cho pháp luật được thực hiện một cách nghiêm chỉnh, tự giác hơn, dựa trên lòng tin và sự tuân thủ sẵn có của người dân đối với các tập quán. Vì tập quán pháp là những tập quán được hình thành từ thói quen trong cuộc sống nên nó rất gần gũi với người dân. Tập quán pháp có tác dụng hỗ trợ cho việc thực hiện pháp luật trong nhiều lĩnh vực, thê hiện rõ nhất trong việc thực hiện áp dụng các quy định cụ thể của pháp luật cho việc chi tiết hóa, cụ thể hóa pháp luật.

       Từ những vai trò trên của tập quán pháp, ta có thể thấy được vị trí của nó: tập quán pháp là hình thức pháp luật xuất hiện sớm nhất và là hình thức cơ bản, chủ yếu và quan trọng nhất của các kiểu pháp luật chiếm hữu nô lệ, phong kiến. Còn hiện tại, phạm vi ảnh hưởng của tập quán pháp bị thu hẹp dần. Ở Việt Nam hiện nay, tập quán pháp được coi là nguồn thứ yếu bởi các quy định của nó chủ yếu tồn tại ở dạng bất thành văn nên thường chỉ được hiểu một cách ước lệ, thiếu rõ ràng, cụ thể.

2.     Tiền lệ pháp (Án lệ)

      Án lệ là nguồn luật quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển của pháp luật. Với những đặc điểm riêng biệt của mình, án lệ đóng góp những vai trò quan trọng trong việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật ở Việt Nam hiện nay, cụ thể:

       Một là, án lệ tạo sự đa dạng các nguồn của pháp luật. Án lệ góp phần đa dạng hóa các căn cứ để giải quyết các vụ việc, đặc biệt những tình huống pháp lí cụ thể chưa được khái quát, dự liệu và quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật.

       Hai là, án lệ làm tăng tính thực tiễn của pháp luật, đảm bảo hệ thống pháp luật được cập nhật liên tục, phù hợp nhu cầu thực tế.

       Ba là, án lệ góp phần đảm bảo tính toàn diện của pháp luật. Văn bản quy phạm pháp luật chủ yếu là sự tiên liệu của nhà lập pháp nên nó không thể dự liệu đầy đủ tất cả các trường hợp có thể xảy ra, khi đó án lệ là một giải pháp hữu hiệu góp phần hoàn thiện pháp luật.

       Bốn là, án lệ đảm bảo tính thống nhất và công bằng trong quá trình áp dụng pháp luật. Án lệ là khuôn mẫu cho các thẩm phán trong quá trình áp dụng pháp luật vào xét xử, đảm bảo tính thống nhất trong xét xử, tính công bằng của pháp luật.

       Năm là, án lệ đáp ứng tính thực tiễn trong công tác giải thích pháp luật. Công tác giải thích pháp luật giữ vai trò quan trọng trong pháp luật, nhất là với một nước ưu tiên áp dụng văn bản quy phạm pháp luật như Việt Nam hiện nay.

       Sáu là, án lệ giúp khẳng định vai trò quan trọng của tòa án, cụ thể là thẩm phán trong xây dựng và hoàn thiện pháp luật. Bởi án lệ là sản phẩm từ kinh nghiệm và sự sáng tạo của thẩm phán trong xét xử và song song cùng tồn tại với các văn bản quy phạm pháp luật của nhà lập pháp.

       Qua các vai trò trên của án lệ ta thấy được trước đây vị trí của án lệ trong các loại nguồn của pháp luật ở Việt Nam không được coi trọng lắm vì sự ảnh hưởng của hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa và xu hướng pháp điển hóa mạnh mẽ cũng như tình hình thực tế của đất nước. Tuy nhiên, trong thời gian gần đây, với sự phát triển mạnh mẽ của xu hướng toàn cầu hóa, sự giao thoa của các hệ thống pháp luật cùng với những phát triển về kinh tế, xã hội và tư pháp ở Việt Nam thì án lệ đã và đang được xem xét là một trong các nguồn quan trọng của pháp luật.

3.     Văn bản quy phạm pháp luật

       Văn bản quy phạm pháp luật đang được coi là loại nguồn chủ yếu và quan trọng nhất trong hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay. Vì vậy nó có những vai trò quan trọng trong việc xây dựng pháp luật ở Việt Nam hiện nay như sau:

       Thứ nhất, văn bản quy phạm pháp luật giúp pháp luật có tính chặt chẽ, khoa học, chính xác hơn. Vì văn bản quy phạm pháp luật đòi hỏi tính logic trong việc sử dụng ngôn ngữ để diễn đạt cùng sự khắt khe, chặt chẽ về trình tự, thủ tục ban hành đã giúp cho nó mang tính chính xác cao.

       Thứ hai, văn bản quy phạm pháp luật góp phần đảm bảo tính quy phạm phổ biến của pháp luật. Bởi vì các quy định của nó được thể hiện thành văn nên rõ ràng, cụ thể, dễ đảm bảo sự thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật, dễ phổ biến, dễ áp dụng, có thể được hiểu và thực hiện thống nhất trên phạm vi rộng.

       Thứ ba, văn bản quy phạm pháp luật có khả năng đáp ứng một cách linh hoạt, kịp thời nhu cầu điều chỉnh của pháp luật đối với các quan hệ xã hội đa dạng, phong phú. Khi thấy cần thiết phải điều chỉnh một loại quan hệ xã hội nào đó, có thể trong khoảng thời gian ngắn văn bản quy phạm pháp luật có nội dung tương ứng sẽ được ban hành, hoặc nếu thấy có nội dung của một văn bản quy phạm pháp luật không còn phù hợp nữa thì các cơ quan nhà nước có thẩm quyền sẽ tiến hành sửa đổi, bổ sung hay ban hành một văn bản mới để thay thế.

   Với những vai trò quan trọng trên thì văn bản quy phạm pháp luật đang chiếm vị trí quan trọng nhất và là loại nguồn chủ yếu của pháp luật Việt Nam hiện nay.

Anh Tắc Kè - Hà Nội, ngày 8-4-2022